COP tədbirlərinin əhəmiyyəti və qlobal davamlılığın təmin olunmasında rolu

Son illərdə hökumətlər kollektiv şəkildə qlobal istiləşməni yavaşlatmağı öz üzərlərinə götürdülər. Lakin diplomatiyanın intensivləşməsinə baxmayaraq, dünya artıq iqlim dəyişikliyinin nəticələri ilə üzləşib və onların daha da artacağı gözlənilir.

Kioto Protokolu və Paris Sazişi vasitəsilə ölkələr istixana qazı emissiyalarını azaltmağa razılaşdılar, lakin atmosferdəki karbon dioksidin miqdarı artmağa davam edir. Alimlər xəbərdarlıq edirlər ki, qlobal istiləşmə davam edərsə, yüksək səviyədə quraqlıq və daşqınlar və geniş yayılmış növlərin yox olması da daxil olmaqla, dünyanın əksər hissəsinə ekoloji fəlakət gətirə bilər.

2015-ci ildə Paris razılaşmasını müzakirə etdikdən sonra, sazişin iştirakçısı olan 195 ölkənin bir çoxu BMT-nin illik iqlim konfransları zamanı emissiyaların məhdudlaşdırılması vədləri və ekstremal havanın təsirlərinə uyğunlaşmalarında ölkələri dəstəkləmək də daxil olmaqla, iqlim öhdəliklərini gücləndiriblər.

İqlim dəyişikliyi ilə bağlı ən mühüm beynəlxalq müqavilələr bunlardır:

Monreal Protokolu, 1987. İqlim dəyişikliyi ilə mübarizə məqsədi bir o qədər daşımasa da, Monreal Protokolu  bu məsələ ilə bağlı gələcək diplomatiya üçün model olan tarixi ekoloji razılaşma idi. Dünyanın hər bir ölkəsi nəhayət, onlardan freon kimi ozon təbəqəsini zədələyən maddələrin istehsalını dayandırmağı tələb edən müqaviləni ratifikasiya etdi. Protokol bu ozon təbəqəsini məhv edən maddələrin təxminən 99 faizini məhv etməyə müvəffəq olub.

BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyası (UNFCCC), 1992. Birləşmiş Ştatlar da daxil olmaqla 197 ölkə tərəfindən ratifikasiya edilmiş əlamətdar saziş iqlim dəyişikliyinə açıq şəkildə toxunan ilk qlobal müqavilə idi. Atmosferdə istixana qazlarının konsentrasiyasının sabitləşdirilməsinə yönəlmiş beynəlxalq müzakirələr üçün Tərəflərin Konfransı və ya ÇNL kimi tanınan illik forum təsis etdi. Bu görüşlər Kioto Protokolu və Paris Sazişi yaratdı.

Kioto Protokolu, 2005. 1997-ci ildə qəbul edilmiş və 2005-ci ildə qüvvəyə minmiş Kioto Protokolu ilk hüquqi cəhətdən məcburi iqlim müqaviləsi idi. O, inkişaf etmiş ölkələrdən tullantıları 1990-cı il səviyyəsindən orta hesabla 5 faiz aşağı azaltmağı tələb etdi və ölkələrin tərəqqisini izləmək üçün bir sistem yaratdı. Lakin müqavilə inkişaf etməkdə olan ölkələri, o cümlədən əsas karbon emissiyaları Çin və Hindistanı hərəkətə keçməyə məcbur etmədi.

Paris Sazişi, 2015. Bu günə qədər ən əhəmiyyətli qlobal iqlim sazişi olan Paris Sazişi bütün ölkələrdən emissiyaların azaldılması ilə bağlı öhdəliklər qoymasını tələb edir. Hökumətlər qlobal orta temperaturun sənayedən əvvəlki səviyyədən 2°C (3.6°F) yuxarı qalxmasının qarşısını almaq və onu 1.5°C-dən (2.7°F) aşağı saxlamaq üçün səylər göstərmək məqsədi ilə milli olaraq müəyyən edilmiş töhfələr  kimi tanınan hədəflər qoyurlar. O, həmçinin əsrin ikinci yarısında atmosferə atılan istixana qazlarının miqdarının atmosferdən atılan məbləğə bərabər olduğu qlobal xalis sıfır emissiyalara çatmağı hədəfləyir.

Paris Sazişi Yaponiya, Çin və Aİ kimi ölkələri karbon neytrallığı hədəfləri təyin etməyə və xalis sıfır hədəfləri qəbul etməyə təşviq etməklə vacib uğur əldə etdi. Xalis sıfır o deməkdir ki, hər bir ölkə emissiyaları sıfıra yaxın azaltmaq öhdəliyi götürür, qalan emissiyalar ətraf mühitə əhəmiyyətli təsir göstərmədən reabsorbsiya edilir. Bu irəliləyiş emissiyaların əhəmiyyətli dərəcədə azaldılmasına və iqlim dəyişikliyini azaltmaq üçün səylərə səbəb olmuşdur. Digər ölkələr qlobal davamlılığı təşviq edərək oxşar məqsədləri qəbul etməkdən ruhlanırlar.

Paris Sazişinin digər uğuru ölkələrin birgə icmasının yaradılmasındadır. Birləşmiş Ştatlar üzv kimi iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə üçün digər imzalayan tərəflərlə birlikdə işləyir. Aİ ölkələri ilə ABŞ arasında razılaşmaya uyğunlaşma və birlikdə işləmək məqsədə nail olmaqda müvəffəqiyyət qazanmağa kömək etdi.

Təhlildən görə bilərik ki, ən uğurlu saziş Paris sazişi olmuşdur. Hal-hazırda bütün insanları ən çox maraqlandıran mövzu Azərbaycanda keçiriləcək olan COP29 hansı qərarların qəbul ediləcəyi və ölkələrin öz öhdəliklərinə nə qədər artıracağıdır.

Xasməmmədli Arifə,
UNEC İqtisadiyyat və idarəetmə Ekologiya, 2-ci kurs tələbəsi