2026-cı il mayın 18-də Bakıda keçirilən Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü Sessiyası təkcə beynəlxalq tədbir deyil, həm də Azərbaycanın dünyaya təqdim etdiyi yeni inkişaf modelinin nümayişi oldu. Prezident İlham Əliyevin forumdakı çıxışı göstərdi ki, şəhərsalma artıq yalnız bina tikintisi və yolların çəkilməsi anlayışı deyil — bu, milli kimliyin qorunması, ekoloji təhlükəsizlik, sosial rifah, iqtisadi inkişaf və tarixi yaddaşın gələcəyə daşınması strategiyasıdır.
Bakı – Şərqlə Qərbin memarlıq dialoqu
Prezidentin çıxışında xüsusi vurğulanan məqamlardan biri Bakının unikal memarlıq harmoniyası idi. İçərişəhərin qədim daş divarları ilə müasir göydələnlərin bir şəhərdə vəhdət təşkil etməsi Azərbaycanın tarixi ilə müasirliyini eyni xətt üzərində birləşdirir.
Bakı bu gün sadəcə paytaxt deyil. O, tarixlə innovasiyanın paralel yaşadığı nadir şəhərlərdən biridir. Bir tərəfdə VI əsrə aid Qız qalası, digər tərəfdə müasir urbanizmin simvoluna çevrilmiş Ağ şəhər layihəsi yerləşir. Bu model göstərir ki, inkişaf tarixə qarşı deyil, tarixlə birlikdə mümkündür.
Şəhərsalma Azərbaycanın milli təhlükəsizlik məsələsinə çevrilib
Forumda səsləndirilən ən mühüm mesajlardan biri Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun yenidən qurulması ilə bağlı idi. Prezident İlham Əliyev işğal dövründə Ağdamın “Qafqazın Xirosiması” adlandırıldığını xatırladaraq bildirdi ki, həmin ərazilər tamamilə dağıdılmışdı.
Lakin diqqətçəkən əsas məqam dağıntının miqyası deyil, quruculuğun sürəti oldu.
Cəmi beş il ərzində:
* 70 kilometr tunel çəkilib;
* 435 körpü inşa olunub;
* beynəlxalq hava limanları tikilib;
* dəmir yolları salınıb;
* şəhər və kəndlərin baş planları hazırlanıb;
* minlərlə insan öz doğma torpaqlarına qayıdıb.
Bu proses təkcə bərpa proqramı deyil. Bu, postmünaqişə dövründə dünyaya təqdim olunan yeni dövlət idarəçiliyi modelidir. Azərbaycan dağıdılmış əraziləri “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” konsepsiyaları ilə yenidən quraraq gələcəyin urbanizmini formalaşdırır.
Azərbaycanın qədim şəhərləri – yaşayan tarix muzeyi
Prezident çıxışında Şamaxı, Naxçıvan, Gəncə, Şəki, Qəbələ və Lahıc kimi şəhərləri xüsusi qeyd etdi. Bu təsadüfi deyildi. Çünki Azərbaycanın şəhərsalma fəlsəfəsi yalnız yeni tikinti üzərində qurulmur; əsas məqsəd tarixi yaddaşı qorumaqdır.
743-cü ildə tikilən Şamaxı Cümə məscidi, XII əsrin memarlıq incisi Möminə xatun türbəsi, qədim Şəki və Lahıc infrastrukturu göstərir ki, Azərbaycan torpaqlarında şəhərsalma ənənələri minilliklərə dayanır.
Xüsusilə Lahıc nümunəsi diqqət çəkir. On beş əsr əvvəl yaradılmış kanalizasiya və su sistemi bu gün də işlək vəziyyətdədir. Bu fakt sübut edir ki, qədim Azərbaycan şəhərlərində mühəndislik düşüncəsi öz dövrünü qabaqlayıb.
Bakı Formula 1 modeli: inkişaf və ehtiyat balansı
Prezident İlham Əliyevin çıxışında Formula 1 yarışı ilə bağlı etdiyi müqayisə xüsusi siyasi-fəlsəfi məna daşıyırdı. Bakı şəhər halqasında bolidlərin yüksək sürətlə hərəkət etməsi və eyni zamanda qədim qala divarlarına zərər vermədən yarışması şəhər idarəçiliyinin simvolik modeli kimi təqdim olundu.
Bu yanaşma göstərir ki:
* inkişaf sürətli olmalıdır;
* qərarlar cəsarətlə qəbul edilməlidir;
* lakin tarixi irs maksimum ehtiyatla qorunmalıdır.
Müasir şəhərsalmanın əsas problemi də məhz bu balansdır. Azərbaycan isə bu modeli praktik şəkildə nümayiş etdirir.
Qara şəhərdən Ağ şəhərə: ekoloji transformasiya nümunəsi
Prezidentin çıxışında Bakının ekoloji yenilənməsi xüsusi yer tutdu. XIX əsrdən başlayan neft sənayesi nəticəsində Bakı dünyanın ən çirklənmiş sənaye şəhərlərindən birinə çevrilmişdi.
Lakin son illərdə həyata keçirilən layihələr vəziyyəti dəyişib:
* Qara şəhər müasir Ağ şəhərə çevrilib;
* Böyükşor gölü ətrafı bərpa olunub;
* 100-dən çox park və ictimai məkan yaradılıb;
* elektrik avtobusları və mikromobillik sistemləri inkişaf etdirilib.
Bu dəyişiklik Azərbaycanın enerji ölkəsindən yaşıl urbanizm modelinə keçid etdiyini göstərir.
Forumun əsas nəticəsi: Azərbaycan urbanizmin yeni mərkəzinə çevrilir
182 ölkədən 45 mindən artıq iştirakçının qatıldığı forum Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunun göstəricisi oldu. COP29-dan sonra keçirilən bu mötəbər tədbir sübut etdi ki, Azərbaycan artıq yalnız enerji və geosiyasi layihələrlə deyil, şəhərsalma və dayanıqlı inkişaf sahəsində də qlobal platformaya çevrilir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışı isə bir mesaj verdi:
Azərbaycan üçün şəhərsalma sadəcə tikinti siyasəti deyil. Bu, tarixini qoruyan, insanına rahat həyat quran və gələcəyini planlaşdıran dövlət fəlsəfəsidir.
Samir Cabbarov,
Neft Kəmərləri İsarəsinin əməkdaşı, YAP Nizami rayon təşkilatının fəalı
