AnalitikaGündəmQarabağ və Şərqi ZəngəzurSiyasət

Ağdam: «Qafqazın Xirosiması»ndan yeni dövrün şəhərinə

20 noyabr tarixində Azərbaycan Ağdam Şəhəri Gününü qeyd edir. Bu tarix dövlətimizin müasir tarixində xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Ağdam rayonunun 2020-ci il noyabrın 20-də Azərbaycanın nəzarətinə qaytarılması 44 günlük Vətən müharibəsinin mühüm siyasi nəticələrindən biri oldu. Lakin bu hadisənin tarixi əhəmiyyəti ərazi bütövlüyünün bərpası ilə məhdudlaşmır. Ağdamın taleyi dağıntılardan və əhalinin məcburi köçürülməsindən başlayaraq, dinc həyatın bərpasına, iqtisadi inkişafa və Cənubi Qafqazda yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasına qədər uzanan yolu izləməyə imkan verir.

Təxminən otuz il ərzində Ağdam Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin ən faciəli təzahürlərindən birinin simvolu olaraq qaldı. 1993-cü il iyulun 23-də işğal olunana qədər şəhər Qarabağın mühüm mədəniyyət, sənaye və ticarət mərkəzlərindən biri idi. Ağdam musiqi ənənələri, kənd təsərrüfatı, yeyinti sənayesi müəssisələri və tarixi abidələri ilə tanınırdı. Şəhərin həyatı ətraf rayonların iqtisadiyyatı ilə sıx bağlı idi. XIX əsrə aid Ağdam Cümə məscidi isə regionun memarlıq irsində xüsusi yer tuturdu.

İşğal illərində yaşayış məhəllələri, ictimai binalar, sənaye müəssisələri və mədəni irs obyektləri talan edildi və ya məhv olundu. Məhz dağıntıların miqyası xarici jurnalistlər və beynəlxalq müşahidəçilər arasında «Qafqazın Xirosiması» ifadəsinin yayılmasına səbəb oldu.

Lakin bu iki şəhərin faciəsi arasında prinsipial fərq mövcuddur. Yaponiyanın Xirosima şəhəri 1945-ci il avqustun 6-da atom bombardmanı nəticəsində dağıdılmışdı. Ağdamda isə şəhər mühitinin məhvi uzun illər davam edən işğal dövründə mərhələli şəkildə baş verirdi. Evlər sökülür, tikinti materialları daşınır, tarixi məhəllələr yoxa çıxırdı. 2020-ci ilə qədər vaxtilə canlı və inkişaf edən şəhərdən əsasən xarabalıqlar qalmışdı.

Ən ağrılı itkilərdən biri mədəni irs obyektləri ilə bağlı idi. Qarabağ xanlığı və görkəmli Azərbaycan şairəsi Xurşidbanu Natəvanın adı ilə bağlı olan XVIII əsrə aid İmarət tarixi kompleksinə ciddi ziyan dəymişdi. Tarixi məzarlıqlar və dini tikililər də zərər görmüşdü. Ağdam Cümə məscidi əsas konstruksiyasını qoruyub saxlasa da, zədələnmiş və təhqir olunmuşdu. Hələ 1992-ci ilin avqustunda isə 1983-cü ildə açılmış və SSRİ-də bu profilli ilk muzeylərdən biri hesab edilən Ağdam Çörək Muzeyi atəşə tutulması nəticəsində məhv edilmişdi.

Beynəlxalq təcrübədə bu kimi proseslər urbisid — şəhər mühitinin, o cümlədən infrastrukturun, mədəni irsin və yerli icmanın mövcudluq şəraitinin dağıdılması anlayışı ilə izah olunur. Belə dağıntıların nəticələri maddi itkilərlə məhdudlaşmır, tarixi yaddaşa və bir neçə nəslin sosial əlaqələrinə də təsir göstərir.

Minlərlə ağdamlı üçün müharibənin nəticələri onilliklərlə doğma evdən uzaqda yaşamaq demək idi. Prezident İlham Əliyevin 2020-ci ilin noyabrında səsləndirdiyi məlumatlara görə, işğaldan əvvəl Ağdam rayonunda 143 min nəfər yaşayırdı. 1990-cı illərin əvvəllərində Ağdamı tərk etmək məcburiyyətində qalan uşaqlar doğma şəhərlərindən uzaqda böyüdülər. Yaşlı nəslin bir çox nümayəndəsi isə doğma yurda qayıtmaq arzusuna çatmadan dünyasını dəyişdi.

Prezident İlham Əliyev 20 noyabr tarixində xalqa müraciətində bəyan etmişdi: «Ağdam üçün yeni dövr başlayır». Dövlət qarşısında olduqca böyük vəzifə dayanırdı: demək olar ki, tamamilə dağıdılmış şəhəri yenidən qurmaq, əhalinin təhlükəsizliyini təmin etmək və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıtması üçün iqtisadi şərait yaratmaq.

2021-ci ilin may ayında yeni Ağdamın təməli qoyuldu. 2040-cı ilədək inkişafı nəzərdə tutan Baş plan yaşayış məhəllələrinin, təhsil və səhiyyə müəssisələrinin, nəqliyyat infrastrukturunun, yaşıllıq zonalarının və istehsal obyektlərinin tikintisini nəzərdə tutur. Daha geniş siyasi və iqtisadi kontekstdə Ağdamın bərpası Qarabağın inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcını əks etdirir.

2025-ci ilin mart ayında keçmiş məcburi köçkünlərin Ağdama köçürülməsinə başlanması şəhərin bərpasında mühüm mərhələ oldu. Onilliklər davam edən gözləntidən sonra ailələrə doğma torpaqlarında yenidən yaşamaq imkanı yaradıldı. Bununla belə, mina təhlükəsi tikinti işlərini, kənd təsərrüfatı fəaliyyətini və ərazilərin gələcək mənimsənilməsini çətinləşdirən əsas maneələrdən biri olaraq qalır.

Xirosima, Varşava və genişmiqyaslı dağıntılara məruz qalmış digər şəhərlərin beynəlxalq təcrübəsi göstərir ki, müharibədən sonrakı bərpa prosesi uzun və mürəkkəb xarakter daşıyır. Ağdam üçün isə müasir şəhərsalma həllərinin mədəni irsin və tarixi yaddaşın qorunması ilə uzlaşdırılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Altı il əvvəl Ağdam faktiki olaraq daimi əhalisindən və fəaliyyət göstərən infrastrukturundan məhrum olmuş xarabalıqlar şəhəri idi. Bu gün isə dağıdılmış məhəllələrin yerində yaşayış evləri ucalır, müəssisələr fəaliyyətə başlayır, mədəniyyət obyektləri bərpa olunur və sakinlər doğma şəhərlərinə qayıdırlar.

«Qafqazın Xirosiması» adı Ağdamın faciəli taleyinin simvoluna çevrilmişdi. Lakin şəhərin müasir tarixi tədricən yeni məzmun qazanır. Əvvəllər beynəlxalq diqqəti dağıntıların miqyası cəlb edirdisə, bu gün getdikcə daha çox diqqət Ağdamın bərpası və dirçəlişi prosesinə yönəlir.

Anastasiya Lavrina,
siyasi analitik, YAP Qaradağ rayon təşkilatının fəalı, ADA Universitetinin İnkişaf və Diplomatiya İnstitutunun elmi işçisi

Oxşar Xəbərlər

Back to top button